Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Interpelacja w sprawie udzielenia przez Państwową Inspekcję Pracy pomocy prawnej w zakresie ustalenia istnienia stosunku pracy w miejsce umowy cywilnoprawnej, na przykładzie poszkodowanych przez firmę ˝Żabka Polska˝ SA

   Szanowny Panie Ministrze! Opinia publiczna od dłuższego czasu jest alarmowana za pośrednictwem mediów o szeregu nieprawidłowości w działalności ˝Żabka Polska˝ SA - właściciela sieci handlowej ˝Żabka˝. Do sądów kierowane są pozwy o ustalenie, iż rzekomi ˝ajenci˝ sieci w rzeczywistości byli jej pracownikami, chociaż formalnie na podstawie umowy współpracy prowadzili sklepy ˝Żabka˝, jako osoby fizyczne prowadzące własną działalność gospodarczą.

   Naganne działanie ˝Żabka Polska˝ SA polegało na tym, że zatrudnianie na stanowiskach kierowników sklepów uzależniano od podjęcia się tej funkcji jako ˝przedsiębiorca prowadzący własną działalność gospodarczą˝. Na osobę tę ˝Żabka Polska˝ SA przerzucała więc wszelkie koszty i całe ryzyko gospodarcze prowadzenia sklepu, a także straty, niedobory, nawet niezawinione. Faktycznie sklepem kieruje centrala w Poznaniu, która decyduje o najdrobniejszych sprawach. Skala zjawiska jest ogromna - dotyczy co najmniej 1400 osób - aktualnych i byłych ˝ajentów˝.

   Prawna analiza stosunków prawnych łączących ajentów z ˝Żabka Polska˝ SA prowadzi do wniosku, iż zawierały one szereg cech powszechnie uważanych w prawie pracy za elementy charakterystyczne dla umowy o pracę, przesądzając o nadaniu więzi prawnej łączącej rzekomych ˝ajentów˝ ˝Żabka Polska˝ SA statusu stosunków pracy. Zgodnie z ustawową definicją stosunku pracy wyrażoną w art. 22 K.p. przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i w czasie wyznaczonym przez pracodawcę, w zamian za co pracownikowi należy się wynagrodzenie. Zatrudnienie w takich warunkach jest zatrudnieniem w ramach stosunku pracy, bez względu na nazwę umowy zawartej pomiędzy stronami (art. 22 § 1 (1) K.p.),

   Formalnie osoby zainteresowane prowadzeniem sklepu ˝Żabka˝ zmuszone były założyć własną działalność gospodarczą oraz jako przedsiębiorca podpisać z ˝Żabka Polska˝ SA umowę współpracy mającą charakter formularza przedstawionego poszkodowanym bez możliwości negocjacji postanowień. Rzekomy ˝ajent˝ bez wyraźnej zgody spółki nie mógł prowadzić żadnej innej działalności gospodarczej poza sprzedażą wskazanych mu towarów w wyznaczonych odgórnie godzinach funkcjonowania (element czasu pracy) konkretnego sklepu (element miejsca pracy). ˝Ajent˝ wykonywał więc pracę określoną przez pracodawcę, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym.

   Zgodnie z zapisami umowy współpracy rzekomy ˝ajent˝ był zobowiązany do ścisłego przestrzegania - pod rygorem rozwiązania umowy - wydawanych mu tzw. instrukcji, wytycznych i porad, które w sposób jednolity dla wszystkich ajentów stanowiły o szczegółach zachowania ˝ajenta˝ w zakresie organizacyjnym, technicznym, finansowym, sposobów rozliczania itd. Te ˝wskazówki˝ były stale zmieniane, zawsze ściśle należało się do nich stosować. ˝Żabka Polska˝ SA miała też wyłączne uprawnienie do decydowania o wysokości cen na towary sprzedawane w sklepie oraz jakie towary mogą być w ogóle sprzedawane. Samodzielny z założenia przedsiębiorca nie miał w tym zakresie nic do powiedzenia. Spółka mogła w każdym czasie dokonywać kontroli sklepu w każdym aspekcie. Rzekomy przedsiębiorca nie miał prawa sprzeciwić się żądaniu udostępnienia własnych dokumentów finansowych. Stale wszelkie operacje finansowe były monitorowane poprzez łącze internetowe. Między innymi tą drogą spółka decydowała o cenach produktów. Spółka decydowała również o ilości osób zatrudnionych w sklepie oraz o godzinach otwarcia punktów sprzedaży, które mogły być zmieniane wyłącznie za zgodą spółki. ˝Żabka Polska˝ SA miała zastrzeżone prawo własności towarów znajdujących się w sklepie aż do momentu ich sprzedaży. Nigdy zatem nie stanowiły one własności rzekomego ˝ajenta˝ - jak pracownik handlował on cudzym towarem.

   Wszystkie te przykłady świadczą dobitnie o sprawowanym przez spółkę kierownictwie i bezwzględnym podporządkowaniu rzekomych ˝ajentów˝ woli pracodawcy. Za prowadzenie sklepu na opisanych zasadach rzekomemu ˝ajentowi˝ przysługiwało gwarantowane ˝wynagrodzenie z tytułu świadczenia usług˝ - co niewątpliwie miało charakter wynagrodzenia za pracę. W efekcie powyższego doszło do całkowitego podporządkowania ˝ajentów˝ wobec ˝Żabka Polska˝ SA, chociaż oficjalnie byli oni samodzielnymi przedsiębiorcami. Mając na uwadze fakt, iż poszkodowani jednocześnie kierowali sklepem, jak również wykonywali te same czynności, co szeregowi pracownicy sklepu, wykonywali oni czynności właściwe zastępcy kierownika sklepu.

   Zakres obowiązków, podporządkowania i odpowiedzialności rzekomych ˝ajentów˝ prowadzi do wniosku, iż to na nich zostało przeniesione całe ryzyko działalności gospodarczej ˝Żabka Polska˝ SA, pomimo że faktycznie byli pracownikami spółki, działali na jej rzecz i w jej gospodarczym interesie.

   W wyniku stosowania obecnej praktyki doszło do naruszenia zasady ochrony stosunku pracy i zakazu zastępowania umów o pracę umowami cywilnoprawnymi (tj. umowami współpracy - art. 22 § 1 (2) K.p.). To z kolei pozbawiło faktycznych pracowników spółki prawa do otrzymywania świadczeń wynikających z umowy o pracę.

   Powszechnie przyjmuje się, iż jeżeli nawet zawarta przez strony umowa nosiłaby nazwę umowy zlecenia czy umowy o świadczenie usług, to oczywiste jest, zgodnie z art. 22 § 1, że jeżeli zatrudnienie ma miejsce w warunkach art. 22 § 1, to jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy (tzw. miękkie domniemanie stosunku pracy). Przepis ten wyraźnie informuje pracodawców, że w razie pozornego zastosowania umowy cywilnoprawnej nie mogą oni uniknąć skutków prawnych związanych ze stosunkiem pracy.

   W związku z powyższym, zgodnie z zakresem kompetencji i obowiązków Państwowej Inspekcji Pracy, mając na uwadze skalę zjawiska (w chwili obecnej działa ponad 1400 sklepów sieci) oraz liczbę osób pokrzywdzonych (placówki prowadzone były, chronologicznie, nawet przez kilka osób) w pełni uzasadnione i niezbędne jest, aby ww. organy nadzoru i kontroli wykonywania prawa zbadały z własnej inicjatywy lub w ramach toczących się procesów, czy osoby prowadzące działalność gospodarczą polegającą na prowadzeniu sklepu ˝Żabka˝ nie są pracownikami w rzeczywistości pozbawionymi ochrony wynikającej z przepisów prawa pracy.

   Prawdą jest, że Stowarzyszenie Byłych Ajentów Sieci Handlowej ˝Żabka˝ pomaga swoim członkom w przedsiębraniu stosownych kroków prawnych zmierzających do respektowania ich praw, jednak ta pomoc z uwagi na społeczny charakter i masowość zjawiska oraz pozycję ˝Żabka Polska˝ SA może okazać się niewystarczająca. Już w chwili obecnej z doniesień prasowych wynika, iż sądy pracy przekazują spory o ustalenie stosunków pracy do sądów poznańskich, podczas gdy pokrzywdzonym służy prawo do rozpatrywania sporu choćby w miejscu wykonywania przez nich pracy, co jest zgodne z art. 461 K.p.c. Przenoszenie sporów do Poznania, wobec często dramatycznej sytuacji finansowej pokrzywdzonych, uniemożliwia udział w rozprawach w sądzie odległym o kilkaset kilometrów, co w praktyce prowadzi do uniemożliwienia szansy skutecznego dochodzenia swoich praw. Brak środków materialnych powoduje również, iż większość pokrzywdzonych w ogóle zaniechała dochodzenia swoich słusznych roszczeń ze stosunku pracy. Zaznaczyć przy tym należy, iż domniemany pracodawca - ˝Żabka Polska˝ SA reprezentowana jest przez najlepsze kancelarie w Polsce.

   Panie Ministrze! W przepisach prawa materialnego i procesowego istnieją podstawy podjęcia wnioskowanych powyżej działań. Zgodnie z art. 8 ustawy z dnia 6 marca 1981 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1362) do zakresu działania Państwowej Inspekcji Pracy należą w szczególności nadzór i kontrola przestrzegania przez pracodawców prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów dotyczących stosunku pracy, wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy, czasu pracy, urlopów, uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem.

   Wedle art. 63 (1) K.p.c. w sprawach o ustalenie elementów istniejących stosunku prawnego inspektorzy mają uprawnienie do wytaczania powództwa na rzecz obywateli, a także prawo wstępowania do tych postępowań w każdym jego stadium, za zgodą osoby pokrzywdzonej. Państwowa Inspekcja Pracy i jej jednostki organizacyjne mają zatem prawo do podjęcia analogicznych działań, do których uprawniona jest prokuratura, co powinno znaleźć wyraz w działaniach wskazanych temu organowi powyżej.

   W tym miejscu należy oprzeć się na największych w Polsce autorytetach w zakresie procedury cywilnej. W ˝Komentarzu do kodeksu postępowania cywilnego Postępowanie rozpoznawcze, T.1˝, pod red. prof. Tadeusza Erecińskiego, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2002, s. 177-178, cyt.: ˝Inspektorzy pracy mogą wytaczać powództwa na rzecz obywateli w sprawach o pozytywne ustalenie istnienia stosunku pracy. Art. 63 (1) nie ogranicza tych uprawnień do przypadków istnienia między stronami stosunku prawnego, który wbrew zawartej umowie ma cechy stosunku pracy˝. Bezsporne jest, iż ustalenie istnienia stosunku pracy należy do kompetencji Państwowej Inspekcji Pracy. Oznacza to, iż nie ma żadnych przeciwwskazań, aby inspektorzy pracy występowali z powództwami o ustalenie elementu stosunku pracy, tj. ustalenie, iż dany pracownik w rzeczywistości był zatrudniony, pomimo że oficjalnie, zgodnie z umową współpracy, - łączył go z pracodawcą stosunek cywilnoprawny.

   W związku z powyższym bardzo proszę Pana Ministra o odpowiedź na następujące pytanie: Czy możliwe jest i nie powinno zostać zastosowane udzielenie przez Państwową Inspekcję Pracy aktywnej pomocy pokrzywdzonym pracownikom sieci sklepów ˝Żabka˝ poprzez wytaczanie powództw na rzecz poszkodowanych i branie udziału w każdej wytoczonej przez poszkodowanego sprawie przeciwko ˝Żabka Polska˝ SA o ustalenie istnienia stosunku pracy?

   Z poważaniem

   Poseł Stanisław Gorczyca

   Warszawa, dnia 29 listopada 2004 r.