Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie osób poszkodowanych i represjonowanych w latach 1980-1989 za działalność opozycyjną

   Szanowny Panie Marszałku! W nawiązaniu do interpelacji panów posłów Krzysztofa Jurgiela i Jana Marii Jackowskiego w sprawie osób poszkodowanych i represjonowanych w latach 1980-1989 za działalność opozycyjną (MP-0202-5455/00) uprzejmie przedstawiam, co następuje:

   I. Odnośnie do pierwszego z pytań postawionych w interpelacji: ˝Czy rząd Rzeczypospolitej Polskiej dokonał bilansu stanu wojennego wprowadzonego 13 grudnia 1981 r. z punktu widzenia krzywd i niesprawiedliwości dokonanych na osobach fizycznych˝? należy stwierdzić, że opracowanie takiego bilansu, z powodu niedostatku pełnych informacji, okazało się nader utrudnione. Nadto poczucia krzywdy i niesprawiedliwości, jako uczuć i przeżyć materialnie niewymiernych, nie da się jednoznacznie zbilansować. Dla jednych będą one wynikiem uszkodzenia ciała, pozbawienia wolności, szkody majątkowej, pozbawienia pracy, dla innych - wynikiem pozbawienia możliwości edukacji czy też stworzenia okoliczności zmuszających do emigracji.

   Wiele osób w ten sposób represjonowanych jest dotychczas nieznanych.

   II. Problemy te wiążą się z treścią drugiego pytania dotyczącego określenia ilości osób poszkodowanych, więzionych, internowanych i represjonowanych w latach 1980-1989 za działalność opozycyjną. W tym zakresie dostępne są następujące dane:

   W okresie od wprowadzenia stanu wojennego do 1989 r. powszechne jednostki organizacyjne prokuratury tymczasowo aresztowały łącznie 3551 osób pod zarzutami popełnienia czynów z dekretu o stanie wojennym i innych przestępstw politycznych - dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (DzU nr 29, poz. 154, z późn. zm.) zatwierdzony ustawą z dnia 25 stycznia 1982 r. o szczególnej regulacji prawnej stanu wojennego (DzU nr 3, poz. 18, z późn. zm.). W wymienionym okresie sądy powszechne skazały natomiast łącznie 1716 osób oskarżonych o popełnienie tego rodzaju czynów.

   Z informacji Naczelnej Prokuratury Wojskowej wynika nadto, że w okresie od 13 grudnia 1981 r. do 21 lipca 1983 r. wszczęto postępowanie karne przeciwko 2699 osobom o popełnienie czynów określonych w dekrecie o stanie wojennym i innych przepisów mających związek z działalnością opozycyjną, przy czym wobec 2257 osób zastosowano tymczasowe aresztowanie. Akty oskarżenia do sądów wojskowych w tych sprawach wniesiono przeciwko 2113 osobom.

   Równocześnie w okresie od 13 grudnia 1981 r. do roku 1989 kolegia ds. wykroczeń rozpoznały łącznie co najmniej 66 791 spraw o wykroczenia z dekretu o stanie wojennym i innych przepisów dotyczących działalności opozycyjnej.

   Minister sprawiedliwości - prokurator generalny i podległe mu organy w latach 1992-1993 przedstawiły obszerne informacje (wraz z wieloma dokumentami), dotyczące represji w okresie stanu wojennego - Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Skutków Stanu Wojennego Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej I Kadencji.

   Gromadzenie informacji dotyczących represji oraz przejmowanie z różnych archiwów całości dokumentacji dotyczącej m.in. zbrodni komunistycznych popełnionych do 31 grudnia 1989 r. obecnie leży w kompetencji powołanego ustawą z dnia 18 grudnia 1998 r. Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (DzU nr 155, poz. 1016, z późn. zm.). Można mieć nadzieję, że instytut dokona pełnej analizy tych zdarzeń.

   III. W trzecim pytaniu zawartym w interpelacji powstaje wątpliwość, czy chodzi o represje pozaprawne, czy też przez pojęcie represje rozumie się także działania organów władzy w oparciu o ówcześnie wprowadzone przepisy.

   W każdym z wymienionych wariantów jednolite zakwalifikowanie tych działań nie wydaje się możliwe bez indywidualnego rozpatrzenia poszczególnych zdarzeń.

   Działania pozaprawne funkcjonariuszy publicznych na szkodę interesu publicznego lub prawnego, o ile wyczerpywały znamiona przestępstwa, podlegają odpowiedzialności karnej za takie przestępstwo.

   Podnieść należy jednak, że w przypadku przestępstwa z art. 231 § K.k. (art. 246 § 1 K.k. z 1969 r.), polegającego na przekroczeniu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązków przez funkcjonariusza publicznego, a zagrożonego karą pozbawienia wolności do lat 3, lub innego o takiej samej górnej granicy ustawowego zagrożenia, a popełnionego do 1989 r., najprawdopodobniej upłynął już okres karalności tego czynu, który wynosi 5 lat od czasu popełnienia czynu (art. 101 § 1 pkt 4 K.p.k.), chyba że w okresie tym wszczęto postępowanie przeciwko osobie. Wówczas karalność przestępstwa ustaje z upływem 5 lat od zakończenia tego okresu (art. 102 K.k.).

   Bieg okresu przedawnienia umyślnych przestępstw przeciwko życiu, zdrowiu, wolności lub wymiarowi sprawiedliwości, zagrożonych karą pozbawienia wolności powyżej 3 lat, popełnionych przez funkcjonariuszy publicznych w okresie od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r. w czasie lub w związku z pełnieniem służby rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 1990 r. Nie ma wówczas zastosowania przepis art. 4 § 1 K.k. stanowiący, że jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy. Do sprawców opisanych wyżej czynów nie mają zastosowania przepisy wydanych przed dniem 7 grudnia 1989 r. ustaw i dekretów przewidujących amnestię lub abolicję (art. 9 § 1 i 2 Przepisów wprowadzających Kodeks karny).

   Reasumując, jeżeli represje rozumieć należy jako czyny przestępcze funkcjonariuszy publicznych, to odpowiedzialność za te czyny powinna następować na zasadach Kodeksu karnego z zachowaniem wskazanych wyżej uregulowań szczególnych. Jeżeli natomiast represje rozumieć jako naruszenia wolności obywatelskich na skutek wykonania przepisów ustaw obowiązujących w czasie ich popełnienia, to nie wydaje się możliwe uznanie takich działań za przestępstwa, w świetle obowiązującego stanu prawnego. Dotyczy to przede wszystkim ograniczeń wolności obywatelskich wynikających z unormowań ww. dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym.

   Wśród ograniczeń praw i wolności człowieka wprowadzonych cyt. wyżej dekretem było również internowanie przewidziane jako środek prewencyjny (art. 42 ust. 1 i 2 dekretu).

   Internowanie na mocy art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym w swojej istocie polegało na pozbawieniu człowieka wolności, a jego rygory były zbliżone do rygorów tymczasowego aresztowania. Podobieństwo to wynika z zawartego w art. 45 ust. 2 dekretu odesłania do przepisów Kodeksu karnego wykonawczego w zakresie nadzoru penitencjarnego i tymczasowego aresztowania, jako mających zastosowanie do internowania. Na podobieństwo rygorów obowiązujących osoby internowane do rygorów związanych z wykonaniem tymczasowego aresztowania wskazuje również porównanie rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie regulaminu pobytu osób internowanych w ośrodkach odosobnienia z przepisami Kodeksu karnego wykonawczego z 1969 r. dotyczącymi tymczasowego aresztowania i ówcześnie obowiązującym regulaminem wykonania tymczasowego aresztowania (rozporządzenie ministra sprawiedliwości z dnia 2 maja 1989 r., DzU nr 31, poz. 167, z późn. zm.). Powyższe podobieństwa nie pozwalają jednak traktować internowania jako instytucji prawa karnego.

   Jak wskazano wyżej, internowanie z art. 42 dekretu o stanie wojennym było środkiem nie karnym, lecz prewencyjnym, co jednocześnie określono w przepisie art. 42 i tytule rozdziału V dekretu poświęconego internowaniu. Tryb postępowania w sprawach o internowanie był uregulowany w rozdziale V dekretu z 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym i rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie zasad postępowania w sprawach o internowanie obywateli polskich (DzU nr 29, poz. 159) z subsydiarnym zastosowaniem przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.

   Zaznaczyć należy, że ustawy karne nie definiują pojęcia ˝internowanie˝ i nie używają tego pojęcia.

   Konkludując uznać należy, że internowanie z art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. nie jest instytucją prawa karnego i nie mają do niego zastosowania przepisy Kodeksu postępowania karnego dotyczące odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie.

   Odszkodowanie i zadośćuczynienie w trybie postępowania karnego może być zasądzone tylko w przypadkach wskazanych w art. 552 K.p.k., tj.:

   - kiedy w wyniku wznowienia postępowania, kasacji lub stwierdzenia nieważności orzeczenia oskarżony został uniewinniony lub skazany na łagodniejszą karę,

   - kiedy po uchyleniu albo stwierdzeniu nieważności skazującego orzeczenia postępowanie umorzono wskutek okoliczności, których nie uwzględniono we wcześniejszym postępowaniu.

   Prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia powstaje również w związku z zastosowaniem środka zabezpieczającego w opisanych wyżej przypadkach. Przysługuje nadto w wypadku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania. Kodeks postępowania karnego przewiduje więc możliwość zasądzania odszkodowania i zadośćuczynienia wyłącznie w przypadkach, w których poniesiona szkoda lub doznana krzywda były spowodowane niezasadnym zastosowaniem wymienionych w art. 552 K.p.k. instrumentów prawa karnego wobec oskarżonego, tymczasowo aresztowanego lub zatrzymanego.

   Na temat charakteru prawnego internowania z dekretu o stanie wojennym wypowiadały się sądy, uznając internowanie za instytucję prawa administracyjnego. Między innymi taki pogląd co do prawnego charakteru internowania wyraził Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w postanowieniu II AKz 64/92 z dnia 5 listopada 1992 r. (OSA 1993 z. 5 poz. 28), stwierdzając, że przepisy rozdziału 50 K.p.k. (z 1967 r.) dotyczące odszkodowania za niesłuszne skazanie, aresztowanie lub zatrzymanie nie mają zastosowania do internowania.

   IV. W kontekście zawartego w interpelacji pytania o kwalifikację prawną represji podnieść należy jeszcze jedną kategorię spraw, a mianowicie przypadki skazania za przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu (np. z art. 270, 271 § 1, 282a K.k. z 1969 r.) lub inne osób uczestniczących w opozycyjnych manifestacjach lub prowadzących działalność opozycyjną.

   W przypadkach gdy działania takie wyczerpywały wprawdzie znamiona obowiązujących ówcześnie przepisów karnych, ale nie zawierały zgodnie z wymogiem art. 1 K.k. z 1969 r. nośnika społecznego niebezpieczeństwa, prokurator generalny po 1989 r. wnosił od wyroków skazujących rewizje nadzwyczajne.

   Na gruncie Kodeksu postępowania karnego z 1997 r., po zmianach wprowadzonych w treści art. 523 ustawą z dnia 20 lipca 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego, ustawy Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego oraz ustawy Kodeks karny skarbowy (DzU nr 62, poz. 717), wniesienie kasacji na korzyść w takich sprawach byłoby możliwe tylko od wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania.

   V. Odnośnie do dwóch ostatnich pytań interpelacji, dotyczących ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (DzU z 1997 r. nr 142, poz. 950, z późn. zm.), stwierdzić należy, że przepisy tej ustawy nie mają zastosowania do osób pokrzywdzonych, więzionych, internowanych, represjonowanych w latach 1980-1989 za działalność opozycyjną. Możliwość przyznawania uprawnień kombatanckich osobom represjonowanym leży w kompetencjach ustawodawcy. Sprawa była dyskutowana w toku kilku kadencji Sejmu. Wymieniona ustawa była wielokrotnie nowelizowana i nigdy nie objęto nią represjonowanych w latach 80.

   VI. Trzeba dodać, że zasadniczo wszyscy działacze i nawet członkowie NSZZ ˝Solidarność˝ z lat 80. objęci byli rozmaitymi represjami. W latach 1980-1981 ˝Solidarność˝ liczyła około 9 mln członków. Trudno ustalić kryteria umożliwiające ustalenie sprawiedliwych granic zakreślających krąg uprawnionych do ewentualnych specjalnych świadczeń.

   Wyrównania krzywd osobom represjonowanym w latach 1980-1989 dotyczyły następujące akty prawne:

   1. Ustawa z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (DzU nr 32, poz. 172, zm. DzU z 1989 r. nr 64, poz. 391). Nakłada ona obowiązek ponownego zatrudnienia osoby represjonowanej, w ciągu 14 dni od zgłoszenia gotowości do pracy, na stanowisku odpowiadającym kwalifikacjom nie niższym niż uprzednio zajmowane (art. 2), przy czym okresy pozostawania bez pracy wlicza się do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, w tym również z ubezpieczenia społecznego (art. 11).

   2. Zaliczenie okresów pozostawania bez pracy do okresu pracy dla celów emerytalno-rentowych wynika także z art. 2 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (DzU nr 104, poz. 450, ze zm.).

   3. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118, ze zm.) zawiera szereg postanowień uwzględniających przy ustalaniu okresów składkowych i nieskładkowych okresy działalności związkowej. Są to w szczególności:

   - art. 6 ust. 1 pkt 10 zaliczający jako okres składkowy okresy świadczenia pracy po 1956 r. na rzecz organizacji politycznych i związków zawodowych, nielegalnych w rozumieniu przepisów obowiązujących do 1989 r.,

   - art. 6 ust. 2 pkt 8 zaliczający okresy internowania na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym,

   - art. 7 pkt 4 zaliczający jako okresy nieskładkowe okresy niewykonywania pracy przed dniem 4 czerwca 1989 r. na skutek represji politycznych (nie więcej niż 5 lat),

   - art. 38 uznający za okresy zaliczane do pracy górniczej okresy wymienione w art. 6 ust. 2 pkt 8 i art. 7 ust. 4.

   Proszę o przyjęcie przedstawionych wyżej wyjaśnień jako próby możliwe wyczerpującej odpowiedzi na interpelację, zawierającą niezwykle trudne i złożone problemy, mające jednocześnie wymiar historyczny i ciągle aktualny. Zdaję sobie sprawę, że wiele problemów przedstawionych w interpelacji nie zostało w latach 90. rozwiązanych w sposób zadowalający. Zaważyła na tym ówczesna sytuacja polityczna w naszym kraju.

   Łączę wyrazy szacunku

   Minister

   Lech Kaczyński

   Warszawa, dnia 16 maja 2001 r.