Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie raportu Komisji Europejskiej dotyczącego polityki gospodarczej Polski

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na pismo z dnia 28 kwietnia br., znak pisma SPS-0202-3833/00, przy którym została przekazana interpelacja pani poseł Izabelli Sierakowskiej z dnia 26 kwietnia 2000 r., w sprawie raportu Komisji Europejskiej dotyczącego polityki gospodarczej Polski informuję uprzejmie co następuje:

   Polska gospodarka znajduje się w okresie głębokich przemian systemu społecznego i gospodarczego zmierzających do utrwalenia demokratycznych reguł funkcjonowania państwa i mechanizmów rynkowych w gospodarce. Wysokie tempo rozwoju gospodarczego w ostatnich latach stawia Polskę wśród czołówki innych krajów regionu Środkowej i Wschodniej Europy. Produkt krajowy brutto od 1990 r. wzrósł o 37,7%. Największy okres wzrostu gospodarczego przypadał na lata 1995-1997, gdzie PKB wzrastał w stosunku do poprzedniego roku odpowiednio o 7,0%, 6,0% i 6,8%. Uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne wpłynęły na pewne zwolnienie tempa wzrostu w latach 1998 i 1999. W 1998 r. PKB wzrósł w stosunku do 1997 r. o 4,8%, a w 1999 r. o 4,1% w stosunku do 1998 r. Sytuacja gospodarcza kraju po I kwartale 2000 r. pozwala szacować wzrost produktu krajowego brutto na ok. 6,5% w stosunku do I kwartału ub. r., co wskazywałoby na możliwość uzyskania w bieżącym roku ponad 5,0% wzrostu PKB.

   Poczynając od 1991 r., następuje systematyczny wzrost spożycia indywidualnego. W 1999 r. w odniesieniu do 1990 r. spożycie indywidualne wzrosło o 56,9%. W latach 1991, 1993, 1996, 1997 i 1999 tempo wzrostu spożycia indywidualnego wyprzedzało tempo wzrostu PKB. W 1999 r. spożycie indywidualne w stosunku do 1998 r. wzrosło o 5,0%. PKB przypadający na jednego mieszkańca w dolarach USD zwiększył się z 1995 USD w 1991 r. do 4095 USD w 1998 r.

   Obok popytu konsumpcyjnego drugim z kolei dynamizującym wzrost PKB w minionym okresie czasu był wzrost nakładów brutto na środki trwałe. Poczynając od 1994 r., tempo wzrostu nakładów brutto na środki trwałe wyprzedza zarówno tempo wzrostu PKB, jak i spożycia indywidualnego. W 1999 r. w odniesieniu do 1990 r. nakłady brutto na środki trwałe wzrosły o około 128,5%. W latach 1998-1999 zmniejszyła się skłonność podmiotów gospodarczych do inwestowania. Barierą dla wzrostu inwestycji było w tym okresie czasu pogorszenie sytuacji finansowej podmiotów gospodarczych oraz niski poziom oszczędności narodowych. Krajową lukę inwestycyjnych środków finansowych wypełnia napływ kapitału zagranicznego do Polski. Łączna wartość inwestycji zagranicznych na koniec 1999 r. (według PAIZ) wyniosła 38,9 mld USD.

   Pozytywną cechą gospodarki jest stałe coroczne obniżanie tempa wzrostu inflacji. Średnioroczny wskaźnik wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych obniżył się z 70,3% w 1991 r. do 7,3% w 1999 r. Po raz pierwszy w okresie transformacji inflacja ukształtowała się poniżej 10%. Pomimo iż wzrost cen usług w I kwartale 2000 r. (o 5,0% w stosunku do grudnia ub. r.) podwyższył wskaźnik cen konsumpcyjnych ogółem o 1,57 pkt. procentowego, wpływając tym samym w I kwartale na 10,3% wzrost cen, ocenia się, że w skali roku inflacja zmniejszy się do ok. 9,0%. Potwierdzeniem poprawności przeprowadzonych szacunków są wyniki kwietnia br., po którym wskaźnik inflacji obniżył się do 9,8%.

   Tym niewątpliwie ewidentnym osiągnięciom minionego okresu towarzyszyły zjawiska mniej pozytywne, szczególnie w polityce zatrudnienia i bezrobocia oraz obrotów w handlu z zagranicą.

   W latach 1994-1997 główna uwaga zwrócona była na pobudzenie rozwoju gospodarczego, ożywienie produkcji i inwestycji, utrwalenie i stabilizację równowagi makroekonomicznej. Takie ukierunkowanie procesów gospodarczych jako jeden z efektów przyniosło ograniczenie liczby bezrobotnych i obniżenie stopy bezrobocia, ale z drugiej strony znacznie spowolniło procesy restrukturyzacji i odłożyło w czasie wprowadzenie reform społecznych.

   Wzrost liczby bezrobotnych obserwowany w ostatnich dwóch latach (stopa bezrobocia w 1998 r. wyniosła 10,4%, a w 1999 r. - 13,0%) wynikał generalnie z dwóch przyczyn:

   - po pierwsze, narastającej podaży siły roboczej z przyczyn demograficznych,

   - po drugie, dokonujących się w gospodarce trudnych procesów restrukturyzacyjnych w przemyśle, zmian w służbie zdrowia, oświacie i szkolnictwie.

   Preferencyjne rozwiązania systemowe dla podmiotów gospodarczych tworzących nowe miejsca pracy w rejonach o wysokiej stopie bezrobocia oraz funkcjonujące w specjalnych strefach ekonomicznych, jak też realizowane programy gospodarcze (szczególnie w zakresie inwestycji infrastrukturalnych) przynoszą wymierne efekty, ale wzrost gospodarczy jest jeszcze zbyt niski, aby mógł generować nowe miejsca pracy.

   Kolejnym bardzo ważnym problemem gospodarczym Polski jest zdynamizowanie eksportu w stopniu prowadzącym do zmniejszenia deficytowości obrotów towarowych. Według statystyki płatniczej wpływy z eksportu towarów z Polski wzrosły z 12,8 mld USD w 1992 r. do 26,4 mld USD w 1999 r. Największy wzrost eksportu wystąpił w 1994 r. - o 25,0% oraz w 1995 r. - o 38,8%, przy wzroście importu odpowiednio o 11,9% i 38,8%. Od 1996 r. następuje osłabienie tempa wzrostu eksportu przy utrzymującej się tendencji wzrostowej importu. W 1999 r. wystąpił spadek wpływów z eksportu o 12,6%, przy zmniejszeniu wypłat za import o 7,0%. Relacje wpływów z tytułu eksportu i wypłat za import powodują od 1993 r. narastanie ujemnego salda obrotów towarowych. Od 1997 r. deficyt obrotów towarowych przekracza 10 mld USD: w 1997r. - 11,3 mld USD; 1998 r. - 13,7 mld USD; 1999 r. - 14,4 mld USD. Po pierwszym kwartale br. wartość eksportu wyniosła 6334 mln USD, tj. o 9,7% mniej niż przed rokiem, a wydatki za import 10 172 mln USD, tj. o 3,4% więcej niż przed rokiem. Deficyt obrotów towarowych osiągnął poziom 3838 mln USD. Wysoki deficyt obrotów towarowych zaważył na ujemnym saldzie rachunku obrotów bieżących. Deficyt na rachunku obrotów bieżących osiągnął po I kwartale br. wartość 3593 mln USD.

   Przyczyn zmniejszenia obrotów towarowych z zagranicą, a w szczególności eksportu, należy upatrywać w pogorszeniu koniunktury gospodarczej w krajach Unii Europejskiej, szczególnie u naszego głównego partnera - w Niemczech, załamaniu się eksportu do Rosji i innych krajów b. ZSRR, ale przede wszystkim w niedostatecznej konkurencyjności naszych towarów, która w dalszym ciągu pozostaje główną barierą popytową na rynkach zagranicznych. Mimo wysokiej importochłonności niezadowalająco kształtuje się również eksport dokonywany przez firmy zagraniczne. Wobec tej sytuacji poprawa bilansu płatniczego staje się sprawą priorytetową w polityce gospodarczej Polski.

   W 1999 r. rząd RP przyjął do realizacji dokumenty określające działania na rzecz rozwoju i wzmocnienia polityki proeksportowej. Zakres i skuteczność tych działań uzależniona jest zarówno od uwarunkowań zewnętrznych, zwłaszcza sytuacji na rynkach Unii Europejskiej i Rosji, jak też uwarunkowań wewnętrznych mających wpływ na opłacalność produkcji eksportowej, w tym również w sferze polityki pieniężnej i kursowej.

   Zadania polityki proeksportowej Rosji na rok 2000 i lata następne zawarte zostały między innymi w: ˝Koncepcji średniookresowego rozwoju gospodarczego kraju do 2002 r.˝, ˝Kierunkach działań rządu wobec małych i średnich przedsiębiorstw do 2002 r.˝, ˝Założeniach polityki innowacyjnej państwa do 2002 r.˝, w programie ˝Zwiększania innowacyjności gospodarki w Polsce do 2006 r.˝, w materiale ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝, a także ˝Strategia KUKE SA na lata 1999-2002˝ - jako dokumencie uzupełniającym.

   Program zawarty w dokumencie ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝, zaakceptowany przez Radę Ministrów w dniu 4 sierpnia 1999 r. i będący wynikiem wspólnej pracy Ministerstwa Gospodarki oraz Ministerstwa Finansów, przewiduje podjęcie szeregu działań o charakterze traktatowym w zakresie finansowych i celnych instrumentów wspierania eksportu oraz intensyfikację i wzmocnienie prowadzonych przez Ministerstwo Gospodarki działań w zakresie promocji eksportu.

   Oczekujemy, że pełna realizacja przewidzianych w nim zamierzeń powinna przyczynić się do poprawy sytuacji w polskim handlu zagranicznym.

   Spośród działań ujętych w dokumencie: ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝ wymienić należy m.in. następujące przedsięwzięcia:

   1. Działania o charakterze traktatowym:

   - dostosowanie polskiego ustawodawstwa do ustawodawstwa obowiązującego w Unii Europejskiej i współpraca dwustronna z krajami Unii Europejskiej;

   - realizacja zobowiązań liberalizacyjnych wynikających z przystąpienia Polski do OECD, ratyfikacja i wprowadzanie w życie porozumień wynegocjowanych w ramach WTO;

   - wypracowanie koncepcji udziału Polski w kolejnej rundzie negocjacji wielostronnych w ramach WTO;

   - opracowanie strategii udziału Polski w międzynarodowych systemach udzielania pomocy rozwojowej - z uwzględnieniem problematyki wspierania reform słabiej zaawansowanych państw regionu Europy Środkowo-Wschodniej (np. Ukrainy);

   - rozwój stosunków gospodarczych z krajami nienależącymi do Unii Europejskiej (np. umowy o wolnym handlu z Turcją i Marokiem).

   2. Usprawnienie działania finansowych i celnych instrumentów wspierania eksportu:

   - nowelizacja obowiązujących i przygotowanie nowych aktów prawnych wprowadzających lub też rozszerzających ułatwienia celne dla eksporterów i odnoszących się do finansowych instrumentów wspierania eksportu.

   3. Intensyfikacja i wzmocnienie działań promocyjnych prowadzonych przez Ministerstwo Gospodarki, w tym w szczególności:

   - znaczne zwiększenie środków przeznaczonych na promocję gospodarczą realizowaną przez Ministerstwo Gospodarki oraz podporządkowane mu placówki ekonomiczno-handlowe;

   - stworzenie nowoczesnego, opartego o platformę internetową systemu informacji gospodarczej, łączącego polskie firmy z rynkami państw obcych poprzez nasze placówki ekonomiczno-handlowe w tych krajach;

   - wzmocnienie udziału przedsiębiorstw małych i średnich w dostępie do środków i działań promocyjnych.

   Integralną część dokumentu ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝ stanowi Harmonogram Realizacji Działań zawierający wykaz działań jednorazowych i o charakterze pracy stałej podejmowanych przez wskazane instytucje. Wśród działań, których realizacja jest w chwili obecnej najbardziej zaawansowana - z wyjątkiem prac ciągłych - należy wskazać na:

   1. Nowelizacja ustawy z 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez skarb państwa oraz niektóre osoby prawne. Projekt nowelizacji został zaakceptowany przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów i rozpatrzony przez Radę Ministrów w marcu br. i przekazany do Sejmu RP. Proponowane w nowelizacji odniesienie progu kwotowego 10 mln EURO do wartości kontraktowej, a nie obecnej wartości jednostkowej eksportowanego wyrobu, oraz rezygnacja z wymogu minimalnego sześciomiesięcznego cyklu produkcyjnego, pozwoli na wyeliminowanie dotychczasowych ograniczeń w stosowaniu przepisów wspomnianej ustawy i szersze niż dotychczas korzystanie z poręczeń i gwarancji.

   2. Zwiększenie skali polskiego eksportu obejmowanego gwarantowanymi przez skarb państwa ubezpieczeniami kredytów eksportowych. Należy wskazać przede wszystkim na podjęcie przez Ministerstwo Finansów prac nad nowelizacją ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o gwarantowanych przez skarb państwa ubezpieczeniach kontraktów eksportowych. Nowelizacja ta pozwoli rozszerzyć zakres działalności prowadzonej przez Korporację Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych KUKE SA o następujące instrumenty:

   - ubezpieczanie inwestycji polskich podmiotów za granicą;

   - ubezpieczanie kosztów poszukiwania zagranicznych rynków zbytu;

   - udzielanie gwarancji dla banków finansujących kredyt dostawcy;

   - udzielanie gwarancji w zakresie produkcji towarów przeznaczonych na eksport;

   - udzielanie gwarancji potwierdzenia akredytyw związanych z kontraktem eksportowym;

   - udzielanie ochrony ubezpieczeniowej kontraktów eksportowych od ryzyka zmiany kursów walut.

   Projekt nowelizacji znajduje się obecnie na etapie uzgodnień międzyresortowych.

   3. W celu udoskonalenia instrumentów wspierających eksport towarów i usług na rynek rosyjski realizowany w kredycie od 1 roku do 5 lat KUKE SA rozpoczęła prace nad programem ˝Kredyty eksportowe dla Federacji Rosyjskiej˝. Program ten umożliwi wzrost zaangażowania banków polskich i rosyjskich w obsługę polskich przedsiębiorców eksportujących na rynek wschodni oraz rozwój handlu finansowanego kredytem, szczególnie przy dostawach dóbr inwestycyjnych oraz usług budowlanych.1)

   KUKE SA przewiduje również w br. wdrożenie polisy globalnej o modułowej budowie, odpowiadającej rodzajom pokrywanego ryzyka oraz innych usług ubezpieczeniowych wybranych przez klienta. Polisa globalna zostanie przeznaczona dla przedsiębiorców o międzynarodowym zasięgu działania, umożliwi ubezpieczenie jednostki macierzystej oraz jej zagranicznych filii na zbliżonych warunkach.

   4. Nowelizacja ustawy Kodeks celny oraz ustawy o podatku od towarów i usług i ustawy o podatku akcyzowym oraz zmiany w aktach wykonawczych wprowadzających ułatwienia w procedurach celnych i podatkowych w zakresie dotyczącym eksportu. Nowelizacje te umożliwiają m.in. zwolnienia przez organ celny wiarygodnych importerów z obowiązku złożenia zabezpieczenia przy korzystaniu z procedury uszlachetniania czynnego w systemie zawieszeń w sytuacji, gdy procedurą są objęte towary, których przywóz nie jest związany ze zwiększonym ryzykiem.

   Przygotowano także następujące rozporządzenia ministra finansów:

   - w sprawie szczegółowych zasad i trybu stosowania uproszczonego sposobu dokumentowania pochodzenia towarów;

   - w sprawie zwolnień z zabezpieczenia przy korzystaniu z procedury uszlachetniania czynnego;

   - w sprawie trybu i warunków wydawania i cofania pozwolenia na stosowanie zabezpieczenia ryczałtowego oraz wypadków, w których zabezpieczenia te można stosować, a także sposobu określenia wysokości zabezpieczenia ryczałtowego.

   5. Nowelizacja ustaw mających na celu ochronę polskiego rynku, w tym:

   - ustawy z dnia 11 grudnia 1997 r. o ochronie przed przywozem na polski obszar celny towarów po cenach dumpingowych;

   - ustawy z dnia 11 grudnia 1997 r. o ochronie przed nadmiernym przywozem towarów na polski obszar celny;

   - ustawy z dnia 11 grudnia 1997 r. o ochronie przed nadmiernym przywozem na polski obszar celny niektórych towarów tekstylnych i odzieżowych.

   6. Nowelizacja ustawy z dnia 15 stycznia 1995 r. o dopłatach do oprocentowania niektórych kredytów bankowych. Tekst projektu nowelizacji został opracowany wspólnie przez Ministerstwo Gospodarki i Ministerstwo Finansów i wraz z uzasadnieniem poddany procedurze uzgodnień międzyresortowych. Zgodnie z porozumieniem o subsydiach WTO (Subsidies and Countervailing Measures - SCM) w następstwie wcześniejszej notyfikacji Polska może stosować tego typu dopłaty do końca 2001 r. Utrzymywanie dopłat nawet w tak ograniczonej perspektywie czasowej jest naszym zdaniem uzasadnione nadal pogarszającą się sytuacją w handlu zagranicznym Polski.

   7. Opracowanie zasad udzielania dopłat do oprocentowania kredytów eksportowych w oparciu o stałe stopy procentowe. Utworzenie takiego mechanizmu pozwoli na uzupełnienie wspomnianego powyżej systemu dopłat do oprocentowania kredytów eksportowych udzielanych w oparciu o zmienne stopy procentowe. W dłuższej perspektywie czasowej rozwiązanie takie jest konieczne - Polska jest już obecnie krajem - obserwatorem Porozumienia OECD w sprawie wytycznych dla oficjalnie wspieranych kredytów eksportowych (tzw. Consensus OECD - Arrangement on guidelines for officially supported export credits), przewidującego wspierania kredytów eksportowych ze środków publicznych w oparciu o stałą referencyjną stopę procentową (Commercial Interest Reference Rate - CIRR). Na zlecenie Ministerstwa Finansów Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową rozpoczął prace nad założeniami projektu ustawy o dopłatach do oprocentowania kredytów eksportowych w oparciu o CIRR. Planowany termin zakończenia prac nad projektem - maj br.

   8. Utworzenie banku finansowania eksportu. W Ministerstwie Gospodarki przygotowano analizę celowości uruchomienia mechanizmu kredytowania polskiego eksportu w oparciu o istniejący bank państwowy. Opracowanie to wskazuje jednoznacznie na potrzebę stworzenia systemu finansowania kredytów eksportowych ze środków publicznych udzielanych przykładowo przez Bank Gospodarstwa Krajowego.2) Inicjatywa taka mogłaby wpłynąć na poprawę warunków finansowania polskiego eksportu na zasadach kredytowych, które ze względu na znikome zaangażowanie banków komercyjnych znacznie odbiegają od standardów międzynarodowych.

   9. Kontynuacja - przy udziale Ministerstwa Gospodarki, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ministerstwa Finansów i Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi - podjętych prac nad koncepcją wykorzystania pozycji budżetowej na udzielanie kredytów rządom innych państw na finansowanie polskiego eksportu (tzw. rozwojowa pomoc wiązana). Opowiadamy się za koncepcją szerszego zaangażowania Polski w międzynarodowe programy pomocy i wsparcia dla krajów najuboższych i znajdujących się w okresie transformacji. Dostępne środki finansowe powinny zostać przeznaczone przede wszystkim na pomoc wiązaną, która sprzyjać będzie wzrostowi eksportu polskich towarów i usług do następujących krajów: Ukraina, Mołdowa, Białoruś oraz inne kraje b. ZSRR i Bułgaria.

   Wymienione powyżej działania mają charakter rozwiązań systemowych i jako takie mogą przyczynić się do osiągnięcia pozytywnych rezultatów eksportowych w dłuższym okresie. Ich realizacja jest jednakże niezbędna dla stworzenia polskim eksporterom i producentom warunków porównywalnych do tych, w jakich działają przedsiębiorstwa w rozwiniętych krajach OECD.

   Jednocześnie Ministerstwo Gospodarki rozwija, w miarę posiadanych środków i możliwości, działalność w zakresie promocji gospodarczej, w tym w szczególności promocji eksportu, poprzez rozszerzanie zakresu stosowania dotychczasowych, a także wprowadzanie nowych form działalności promocyjnej.

   Zagadnienia dotyczące kursu walutowego są elementem polityki pieniężnej. Instytucją odpowiedzialną za politykę walutową jest Narodowy Bank Polski, który jako instytucja niezależna ma prawo emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej.

   Zgodnie z decyzją Rady Polityki Pieniężnej z 1998 r. NBP realizuje cel inflacyjny w sposób bezpośredni, a działania w zakresie polityki kursowej służą realizacji tego celu. Propozycja NBP stopniowego uelastyczniania kursu walutowego aż do całkowitego upłynnienia złotego została zaakceptowana przez rząd RP jako niezbędny warunek obniżania tempa wzrostu inflacji. Płynny kurs złotego jest potrzebny również ze względu na konieczność dostosowania systemu krajowego przed przystąpieniem Polski do walutowych struktur europejskich - ERM2 i unii monetarnej. Płynny kurs pozwala na określenie, jaki poziom złotego jest pożądany przez rynek walutowy (na którym w postaci finansowej skupiają się procesy gospodarcze). Mechanizm płynnego kursu powoduje również zniesienie czynnika administracyjnego (tempa dewaluacji), który ma niekorzystny wpływ na kształtowanie się inflacji, pogłębienie i rozwój rynku walutowego poprzez zwiększenie ryzyka kursowego.

   Polska, przyjmując zobowiązania wynikające z umów międzynarodowych, nie może manipulować kursem ani dokonywać konkurencyjnych dewaluacji. Kształtowanie ceny waluty krajowej, nawet przed decyzją Rady Ministrów (w porozumieniu z Radą Polityki Pieniężnej) o upłynnieniu złotego, zdeterminowanie było w decydującej mierze przez siły rynkowe - do sierpnia 1998 r. NBP nie interweniował na rynku walutowym, a w czerwcu 1999 r. zlikwidowano fixing. Od 12 kwietnia br. o kursie złotego decydują wyłącznie czynniki rynkowe, a więc ustala się on w zależności od wielkości podaży i popytu walut obcych na rynku walutowym.

   Przedstawiając powyższe, wyrażam pogląd, że podjęte działania obejmujące politykę makroekonomiczną, w tym proeksportową, wpłyną na ustabilizowanie się, a następnie zmniejszenie deficytu obrotów bieżących bilansu płatniczego.

   Podsekretarz stanu

   Jerzy Eysymontt

   Warszawa, dnia 19 maja 2000 r.

1) Ministerstwo Gospodarki zasugerowało opracowanie analogicznego programu dla Ukrainy. 2) KUKE SA we współpracy z BGK przygotowała Memorandum w kwestii utworzenia funduszu refinansowania średnio- i długoterminowych kredytów eksportowych ubezpieczonych w KUKE SA.