Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie pogarszającej się sytuacji życiowej dużej części ludności regionu Pomorza Środkowego

   W związku z interpelacją pana posła Jana Sieńki w sprawie pogarszającej się sytuacji życiowej dużej części ludności regionu Pomorza Środkowego, skierowaną do prezesa Rady Ministrów pana Jerzego Buzka przy piśmie z dnia 23 grudnia 1998 r. znak: SPS-0202-1256/98 uprzejmie informuję:

   Interpelacja pana posła dotyczy niezwykle istotnych kwestii społecznych. Walka z bezrobociem, ubóstwem i innymi uwarunkowaniami trudnej sytuacji życiowej ludności stanowi szczególne wyzwanie dla rządu oraz jego samorządowych i społecznych partnerów w realizacji polityki społecznej państwa. W ramach przedsięwzięć polityki społecznej podejmowane są zarówno wielokierunkowe działania, które służą zarówno promowaniu tworzenia miejsc pracy, aktywizacji zawodowej ludności, jak i takie, które dotyczą łagodzenia materialnych i społecznych skutków bezrobocia oraz ubóstwa związanego z innymi przyczynami, takimi jak: niepełnosprawność, samotne rodzicielstwo, wielodzietność, patologie społeczne itp. Gros tych przedsięwzięć ma charakter ogólnokrajowy, ale są też działania skierowane do stref o szczególnych problemach ekonomiczno-społecznych.

   Warunki rozwoju gospodarczego i społecznego poszczególnych regionów Polski od lat są zróżnicowane. Uwidoczniła to zwłaszcza transformacja ustrojowa. Rejony po wielkoobszarowych PGR na Pomorzu Środkowym oraz rejony rozdrobnionych indywidualnych gospodarstw rolnych i słabej infrastruktury pozarolniczej na południowym wschodnie oraz na wschodzie Polski, które wymienia pan poseł w swej interpelacji, są tymi strefami, w których wymienione wyżej kwestie społeczne występują w szczególnym nasileniu.

   Rząd świadomy jest tych zagadnień. Mimo że woj. słupskie i woj. koszalińskie od lat należą do województw o najwyższej stopie bezrobocia, to jednocześnie w tych dwóch województwach na przestrzeni ostatnich dwóch lat tempo spadku stopy bezrobocia było najwyższe. Np. o ile ogółem w kraju stopa bezrobocia w okresie od marca 1996 r. do września 1998 r. spadła o 5,8 punktu procentowego (tj. z poziomu 15,4% do poziomu 9,6%), to w woj. słupskim spadek ten wynosił 10,6 punktu procentowego (tj. z poziomu 29,2% do poziomu 18,6%), a w woj. koszalińskim - 10,4 punktu procentowego (tj. z poziomu 27,5% do poziomu 17,1%).

   W ramach działań osłonowych podejmowanych w oparciu o ustawę o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, bezrobotni z terenów o ponadprzeciętnej stopie bezrobocia mają prawo pobierać zasiłek dla bezrobotnych wypłacany ze środków Funduszu Pracy przez okres dwukrotnie lub trzykrotnie dłuższy niż bezrobotni z terenów o przeciętnej stopnie bezrobocia w kraju. Małżeństwa osób bezrobotnych, które mają na utrzymaniu dziecko w wieku do lat 15, a jeden z małżonków wyczerpał już prawo do zasiłku z Funduszu Pracy, mają prawo do skorzystania z zasiłku wypłacanego na rzecz drugiego z małżonków.

   W ramach działań osłonowych podejmowanych w oparciu o ustawę o pomocy społecznej bezrobotni, którzy wyczerpali już prawo do zasiłku dla bezrobotnych wypłacanego ze środków Funduszu Pracy, a jednocześnie samotnie wychowują dziecko (lub więcej dzieci) w wieku do lat 15, mają prawo do tzw. gwarantowanego zasiłku okresowego ze środków pomocy społecznej, wypłacanego przez okres aż 36 miesięcy. Wszystkie kategorie osób bezrobotnych mają prawo do korzystania z szeregu innych rodzajów świadczeń pieniężnych oraz świadczeń w naturze udzielanych przez pomoc społeczną. W efekcie tych wielokierunkowych działań osłonowych osoby bezrobotne w województwach Pomorza Środkowego są w relatywnie większym stopniu objęte pomocą w formie różnego typu zasiłków i świadczeń aniżeli bezrobotni przeciętnie w kraju. Np. o ile we wrześniu 1998 r. z ogólnej liczby bezrobotnych zarejestrowanych w kraju bez prawa do zasiłku z Funduszu Pracy było 79,6% (a w woj. katowickim aż 87%), to w woj. koszalińskim odsetek ten wynosił 71,6%, a w woj. słupskim - 71,1%. Jednocześnie w województwach Pomorza Środkowego liczba osób oraz liczba rodzin korzystających ze świadczeń pomocy społecznej od lat jest relatywnie większa aniżeli przeciętnie w kraju.

   Trzeba przy tym zaznaczyć, że katalog świadczeń z pomocy społecznej jest dość obszerny i zawiera różnego rodzaju świadczenia, adresowane nie tylko do osób bezrobotnych, ale również do osób niezdolnych do pracy ze względu na wiek lub stan zdrowia, a nie posiadających własnych środków utrzymania lub posiadających środki w niewystarczającej wysokości. Są także służące pomocą dochodową świadczenia dla niezamożnych kobiet ciężarnych, dla rodzin wielodzietnych i wszystkich innych tych kategorii, które dotyka zjawisko ubóstwa materialnego i inne problemy społeczne. Tak więc system pomocy społecznej obejmuje swymi rozwiązaniami wszystkie te kategorie osób, o sprawy których - z godną szacunku troską - występuje pan poseł w swej interpelacji.

   Ze statystyki pomocy społecznej wynika, że w 1997 r. pomocą społeczną objętych było ogółem 1663 tys. rodzin w Polsce (w 1996 r. o 1% więcej). W relacji do ogółu gospodarstw domowych stanowiło to ok. 13%. Dla woj. słupskiego analogiczny wskaźnik (procent gospodarstw objętych pomocą społeczną) wynosił 20% (korzystało 26,6 tys. gospodarstw), a dla woj. koszalińskiego - 18% (30,2 tys. gospodarstw korzystało z pomocy społecznej). Z zasiłków okresowych (najpowszechniejsza forma świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej) korzystało w 1997 r. ogółem w Polsce ok. 6,2% gospodarstw domowych, ale w woj. słupskim i koszalińskim dwa razy więcej (po ok. 12% gospodarstw domowych w tych województwach). Rok wcześniej analogiczne wskaźniki wynosiły 2% ogółem w Polsce, w woj. słupskim 4,7%, a w woj. koszalińskim 3,5%. W okresie od stycznia do września 1998 r. z zasiłków okresowych skorzystało ogółem ok. 5,7% gospodarstw domowych w Polsce, ale w woj. słupskim ok. 13%, a w woj. koszalińskim ponad 10%.

   Warto zauważyć, że liczba osób korzystających z zasiłków okresowych z pomocy społecznej w okresie 9 miesięcy 1998 r. w relacji do liczby zarejestrowanych osób bezrobotnych bez prawa do zasiłku ze środków Funduszu Pracy wynosiła ogółem w Polsce 43%, ale w województwach Pomorza Środkowego wskaźnik ten był proporcjonalnie wyższy i wynosił 46% w woj. koszalińskim i 52% w woj. słupskim.

   Ze świadczenia o nazwie renta socjalna, przyznawanego inwalidom od dzieciństwa lub wczesnej młodości, korzystało w 1997 r. ogółem ok. 116,7 tys. osób w Polsce, w tym ponad 1,7 tys. osób w woj. koszalińskim i ok. 1,7 tys. osób w woj. słupskim. W okresie dziewięciu miesięcy 1998 r. (od stycznia do września) liczba odbiorców renty socjalnej ogółem w Polsce była o 10% wyższa aniżeli w 1997 r., a w woj. koszalińskim o 11% wyższa, w woj. słupskim o 9% wyższa. W okresie od stycznia do września 1998 r. ok. 29,7 tys. osób korzystało z zasiłków stałych z pomocy społecznej, w tym 662 osoby w woj. słupskim i 488 osób w woj. koszalińskim. W tym ostatnim przypadku liczba odbiorców świadczenia w porównaniu z 1996 r. zwiększyła się dwukrotnie. W 1998 r. zwiększyła się liczba odbiorców gwarantowanego zasiłku okresowego. Po 9 miesiącach 1998 r. była ona wyższa aniżeli w całym 1997 r. ogółem w Polsce o 11%, w tym w woj. słupskim o 10%, a w woj. koszalińskim o 9%.

   Renta socjalna, zasiłki stałe, okresowe i gwarantowane są zadaniami zleconymi gminom przez administrację rządową i finansowanymi z budżetu państwa. Prócz tego w ramach pomocy społecznej podejmowanych jest szereg form pomocy realizowanych w ramach zadań własnych gmin i finansowanych przez budżety gmin. Np. w ramach zadań własnych gmin, od stycznia do września 1998 r. ok. 338 tys. rodzin w Polsce korzystało z pomocy w formie posiłku, która w blisko 90% przypadków dotyczyła dożywiania dzieci i młodzieży w szkole. Liczba tych rodzin stanowiła ok. 2,7% ogółu gospodarstw domowych w Polsce. Znacznie wyższe były odsetki rodzin korzystających z pomocy w tej formie w woj. słupskim (6,5%) i w woj. koszalińskim (4,6%).

   W 1998 r. realizowane były przez pomoc społeczną szczególne działania osłonowe związane z uwalnianiem cen nośników energetycznych, finansowane z rezerwy celowej budżetu państwa. Na przyznawane z tego tytułu tzw. specjalne zasiłki okresowe i specjalne zasiłki celowe wydatkowano od stycznia do listopada 1998 r. ogółem ponad 68 mln. zł. Pomocą objęto ogółem w Polsce ponad 210 tys. rodzin (głównie wieloosobowych). Również w tym przypadku udział rodzin Pomorza Środkowego był relatywnie wyższy niż przeciętnie w kraju. Np. ze specjalnych zasiłków okresowych skorzystało ogółem 180 tys. gospodarstw (tj. ok. 1,4% gospodarstw w Polsce), w tym w woj. słupskim 8,3 tys. gospodarstw (6,4% gospodarstw w województwie), a w woj. koszalińskim 6 tys. gospodarstw (3,6 % gospodarstw w województwie). Ze specjalnych zasiłków celowych skorzystało ogółem ok. 30 tys. rodzin, w tym najwięcej w woj. koszalińskim (1294) oraz m.in. w woj. słupskim (388).

   W 1999 r. kontynuowane będą działania osłonowe wynikające z realizacji ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz ustawy o pomocy społecznej, jak również, co wydaje się jeszcze bardziej istotne, przewidziane jest podejmowanie działań stymulujących rozwój gospodarczo-społeczny regionów.

   Departament Polityki Strukturalnej i Regionalnej Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej pracuje obecnie nad projektem rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie zakresu, trybu i warunków wspierania środkami z budżetu państwa na 1999 r. realizacji regionalnych programów restrukturyzacyjnych. Przedmiotowe rozporządzenie będzie określało województwa, na terenie których w powiatach (gminach) wymienionych w załączniku do rozporządzenia wspierane będą ze środków budżetu państwa na rok 1999 programy regionalne mające na celu restrukturyzację gospodarki oraz ograniczenie negatywnych skutków bezrobocia. Rozporządzenie nadal będzie wspierało dotychczasowe strategie rozwoju byłych województw: słupskiego i koszalińskiego.

   Projekt rozporządzenia przewiduje dwie możliwości wsparcia finansowego dla podmiotów działających w subregionie środkowopomorskim. Inwestorzy prywatni będą mogli ubiegać się o wsparcie finansowe z Funduszu Pożyczkowego lub Funduszu Poręczeń Kredytowych. Z kolei zarządy gmin będą mogły występować o dotacje na zadania własne w zakresie infrastruktury technicznej, a zarządy powiatów o dotacje na niektóre zadania o charakterze ponadgminnym.

   Ustawa o samorządzie województwa nakłada na sejmik województwa obowiązek opracowania wojewódzkiej strategii rozwoju. Liczę, iż w przygotowywanej strategii rozwoju zarówno woj. pomorskiego, jak i zachodniopomorskiego, w których znalazł się subregion środkowopomorski, znajdą się odpowiednie instrumenty wsparcia dla obszarów objętych zasięgiem oddziaływania rozporządzenia.

   Jak wynika z powyższych informacji, rząd ma świadomość istnienia regionalnie zróżnicowanych warunków życia ludności i kwestii społecznych stanowiących przyczynę zjawiska ubóstwa i marginalizacji społecznej, w tym w regionie Pomorza Środkowego. Podejmowanych jest jednak szereg działań, które - jak dowodzi się wyżej - służą łagodzeniu tych zjawisk i obejmowaniu szczególnie wzmożoną ochroną rodzin województw Pomorza Środkowego.

   Działania rządu podejmowane są również w związku z informacjami, jakie posiada na temat minimum socjalnego, minimum egzystencji i pomiaru ubóstwa w relacji do tych kategorii. Trzeba zaznaczyć, że terminami ˝minimum socjalne˝, ˝minimum biologiczne˝ lub ˝minimum egzystencji˝ w praktyce posługują się różne osoby publiczne i prywatne, mając niejednokrotnie inne treści na myśli. Czasem chodzi im o tzw. najniższe wynagrodzenie, czasem o kryteria dochodowe warunkujące nabycie prawa do świadczeń z pomocy społecznej, czasem o wysokość zasiłku stałego z pomocy społecznej, czasem zaś o wyniki badań nad hipotetycznym poziomem kosztów utrzymania i postulowanym poziomem spożycia prowadzonych przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych i publikowanych pod nazwą ˝minimum socjalne˝ i w wariancie uboższym - pod nazwą ˝minimum egzystencji˝. Wszystkimi tymi informacjami dysponuje rząd. Badania Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych na ten temat od lat realizowane są w oparciu o umowę zlecenia i finansowane przez ministra pracy i polityki socjalnej. Wyniki badań IPiSS publikowane są w miesięczniku ˝Polityka Społeczna˝, finansowanym przez ministra pracy i polityki socjalnej. W oparciu o wyniki badań IPiSS Główny Urząd Statystyczny dokonuje szacunków zagrożenia ubóstwem i publikuje je co roku pt. ˝Sfera ubóstwa w Polsce˝ w serii studia i analizy statystyczne.

   W ostatnim czasie w Departamencie Pomocy Społecznej Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej przeprowadzane były analizy porównawcze kryteriów dochodowych warunkujących prawo do tych świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, które przyznawane są z uzależnieniem od sytuacji dochodowej gospodarstw domowych, z wynikami badań IPiSS oraz wynikami badań GUS na temat statystyki dochodów i wydatków gospodarstw domowych. M.in. okazało się, że:

   1. ˝Minimum socjalne˝ IPiSS jest de facto zbliżone do poziomu przeciętnych wydatków gospodarstw domowych (w ujęciu wartościowym ten model spożycia realizuje połowa gospodarstw domowych w Polsce), w związku z tym nie może być przyjęte do pomiaru sfery ubóstwa wymagającego wsparcia środkami pomocy społecznej. Jest ono ponadto znacznie wyższe od subiektywnie określonej granicy ubóstwa ustalonej przez gospodarstwa domowe w reprezentacyjnych badaniach statystycznych prowadzonych przez GUS.

   2. Ustawowa granica ubóstwa w Polsce wyrażona kryteriami dochodowymi w pomocy społecznej oscyluje wokół tzw. relatywnej granicy ubóstwa wyrażonej poziomem połowy przeciętnych wydatków gospodarstw domowych i jednocześnie jest zbliżona do poziomu ˝minimum egzystencji˝ wynikającego z badań IPiSS lub wyższa od niego.

   3. Z badań GUS wynika, że jeśli za granicę ubóstwa przyjąć wyniki badań na temat ˝minimum egzystencji˝, to w 1997 r. odsetek gospodarstw domowych poniżej tego poziomu wynosił ok. 5,4%, w tym w makroregionie północnym (z woj. słupskim) - ok. 9,3%, a w makroregionie północno-zachodnim (w tym woj. koszalińskie) - ok. 6,4%. Są to wskaźniki zbliżone do tych, jakie wynikają ze statystyki osób i gospodarstw domowych objętych pomocą społeczną (w 1997 r. liczba osób korzystających z pomocy społecznej w relacji do liczby ludności stanowiła ogółem w Polsce 5,3%, w tym w woj. słupskim 9,2%, a w woj. koszalińskim - 7,2%).

   Minister

   Longin Komołowski

   Warszawa, dnia 14 stycznia 1999 r.